Pierwsze ślady osadnictwa na terenie obecnej gminy Dobrzyniewo Duże, potwierdzone badaniami archeologicznymi, pochodzą z epoki kamiennej. Świadczy o tym chociażby zlokalizowane we wsi Rybaki stanowisko archeologiczne. Prawdopodobnie znajdowała się w tym miejscu osada z epoki kamienia. W początkach X wieku ziemie te zamieszkiwane były przez nadwiślańską ludność mazowiecką. U zarania państwa Piastów znajdowały się pod panowaniem Mieszka I, a następnie Bolesława Chrobrego. Po śmierci Bolesława Krzywoustego na kilka lat ziemie te dostały się pod panowanie Rusi, po czym znów przejęło je Mazowsze.

Od roku 1255 rozpoczęło się wielkie wyludnienie tych obszarów, spowodowane łupieskimi i odwetowymi wyprawami jaćwiesko – litewskimi. W roku 1382 spustoszona ziemia przeszła w zastaw krzyżacki, a od 1398 roku pod panowanie Litwy połączonej unią z Polską. Za czasów Kazimierza Jagiellończyka zaczęło rozwijać się na tych terenach osadnictwo. Okoliczne ziemie stanowiły dobra królewskie. Znajdowały się one wówczas we władaniu Radziwiłłów. W 1519 roku Mikołaj Radziwiłł ufundował dobrzyniewski kościół. Radziwiłłowie rozpoczęli zakładanie wsi na terenie utworzonej parafii. Najpierw założone zostało Dobrzyniewo Wielkie, które terytorialnie obejmowało również kilka późniejszych okolicznych wsi (m.in. Dobrzyniewo Poświątne, Letniki, Krynice, Dwór Dobrzyniewski). Nazwiska pierwszych osadników pozostają nieznane. W latach 1554 – 1559 na polecenie króla Zygmunta Augusta przeprowadzono „pomiarę włóczną”, w wyniku czego wymierzone zostały nowe granice wsi i uporządkowane zostało osadnictwo. Najprawdopodobniej zostały wówczas założone, obok Dobrzyniewa, wsie: Borsukówka, Pogorzałki, Malinowo (obecnie Gniła), Patrykozy (obecnie Kozińce), Rybaki, Leńce, Obrubniki.

Po zawarciu w 1569 roku unii polsko – litewskiej ziemie dobrzyniewskie wróciły pod panowanie polskie. Względny spokój i dostatni rozwój tych okolic trwał do potopu szwedzkiego, tj. do roku 1655. W trakcie toczących się wówczas walk, głównie w okolicach nieodległej twierdzy tykocińskiej, spalone zostały wsie Pogorzałki, Gniła i Kulikówka. Wieloletnie działania wojenne doprowadziły do spustoszenia i wyludnienia tych terenów. Do 1793 roku ziemie dobzyniewskie należały do państwa polskiego. Nad rzeką Supraśl powstała wieś Dobrzyniewo Most, nazwana później Dobrzyniewem Fabrycznym, zaś wieś Dobrzyniewo Poświątne przemianowano na Dobrzyniewo Kościelne. W roku 1794 chłopi z parafii dobrzyniewskiej brali udział w walce o niepodległość w pospolitym ruszeniu pod wodzą Tadeusza Kościuszki. Oddział chłopski został w tych walkach rozbity.

W wyniku III rozbioru Polski obecne tereny gminy znalazły się w zaborze pruskim. W 1807 roku ziemie te, na mocy układu w Tylży, zostały przekazane przez Napoleona Rosji. Tradycja ustna podaje, że mieszkańcy parafii dobrzyniewskiej uczestniczyli w walkach Powstania Styczniowego, lecz nie są znane nazwiska powstańców. W czasie powstania dokonano uwłaszczenia chłopów. W 1872 roku wybudowano kolej Brzesko – Grajewską z przystankiem Rybaki.

W początkach XX wieku rozpoczęto budowę szosy Białystok – Ełk. Następnie przystąpiono do budowy nowego (obecnego)murowanego kościoła w Dobrzyniewie Kościelnym. W celu zabezpieczenia cegły na wzniesienie tej budowli Pankiewicz wybudował w Dobrzyniewie ceglarnię. Około 1908 roku przeprowadzono komasację gruntów wsi Dobrzyniewo Duże, likwidując tym samym trójpolowy system uprawy. W tym też czasie rozwijało się tajne polskie nauczanie. Podczas I wojny światowej powstał w Dobrzyniewie ośrodek działalności POW i innych organizacji niepodległościowych. W wojnie 1920 roku brali udział liczni ochotnicy z Dobrzyniewa i okolic. W czasach Polski Niepodległej zbudowano w Dobrzyniewie pierwszą szkołę i dom ludowy, założono też Kasę Stefczyka. W tym też okresie przeprowadzono komasację gruntów, za wyjątkiem wsi Nowe Aleksandrowo. Z Dobrzyniewa wybrano dwóch posłów ówczesnego Sejmu: Dominika Łosia i Józefa Sokólskiego.

II wojna światowa rozpoczęła się okupacją radziecką (Dobrzyniewo znalazło się w obszarze tzw. Białorusi Zachodniej) i wywózkami mieszkańców na Wschód w 1939 i 1940 roku. Po agresji Niemiec na Związek Radziecki w 1940 roku rozpoczęła się okupacja niemiecka. W czasie wojny w Dobrzyniewie i na obszarze całej gminy działały liczne organizacje wojskowo – polityczne, podporządkowane rządowi polskiemu w Londynie. Natomiast organizacji proradzieckich nie było. Tereny Dobrzyniewa ominęły działania frontowe. Wycofujący się Niemcy spalili jednak szkołę. Dnia 30 lipca 1944 roku wkroczyły na te tereny wojska radzieckie, kończąc okres wojny. Rozpoczął się czas przemian, przebiegających w sposób charakterystyczny dla Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Podjęte próby zwalczania wiary i kolektywizacji rolnictwa nie powiodły się. Z początkiem 2002 roku nazwa gminy uległa zmianie z Dobrzyniewo Kościelne na Dobrzyniewo Duże.

ZABYTKI

Na obszarze gminy znajduje się wiele obiektów o walorach historyczno – kulturowych.

W Dobrzyniewie Kościelnym warto obejrzeć murowany kościół p.w. Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, który wzniesiono w latach 1905 – 1910 w stylu neogotyckim i zabytkowy cmentarz.

W Fastach zobaczyć można malowniczo położoną, murowaną cerkiew parafialną p.w. Podwyższenia Krzyża Pańskiego z 1875 roku. Ta pięciokopułowa, z trójkondygnacyjną wieżą, świątynia prawosławna remontowana była w 1939 roku.

W Fastach znajduje się także prawosławna drewniana kaplica cmentarna p.w. św. Michała Archanioła. Tę drewnianą świątynię o konstrukcji zrębowej, szalowanej, na planie prostokąta wzniesiono w latach 1893 – 1895. Pierwsze wzmianki o świątyni pochodzą z XVI wieku. Dobra ziemskie należały do monasteru supraskiego. Świątynia przez 9 lat zastępowała cerkiew parafialną, która w 1863 roku spłonęła w niewyjaśnionych okolicznościach. Również w Fastach, przy ulicy Leśnej znajduje się zbiorowa mogiła i pomnik upamiętniający masowo zamordowanych w 1943 roku przywódców ruchu ludowego na Białostocczyznie.

We wsi Pogorzałki warto obejrzeć, pamiętającą czasy Powstania Styczniowego, murowano – drewnianą kaplicę z 1863 roku, rozbudowaną zaś w roku 1905. Zaś we wsi Jaworówka znajduje się pomnik – obelisk, ufundowany ku czci rozstrzelanych 17.08.1863 roku na Białej Górze mieszkańców wsi Jaworówka.

Ponadto na terenie gminy występują 52 stanowiska archeologiczne.

Tekst zaczerpnięty z Przewodnika Puszcza Knyszyńska, opracował Piotr Brysacz